Βαλεριάνα: Κάνει Κακό; Ασφάλεια και Παρενέργειες

Για τους περισσότερους ενήλικες, η βαλεριάνα δεν κάνει κακό όταν λαμβάνεται στις δόσεις που αναγράφονται στην ετικέτα και για σύντομα χρονικά διαστήματα. Οι διαθέσιμες ανασκοπήσεις δεν εντόπισαν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες που να σχετίζονται με τη χρήση της σε άτομα από 7 έως 80 ετών ¹, και μια συστηματική ανασκόπηση την περιέγραψε ως «ασφαλή, αλλά όχι αποτελεσματική» για τον ύπνο ². Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι ακίνδυνη: οι επιδράσεις είναι πραγματικές, υπάρχουν αναφορές για υπνηλία και γαστρεντερική δυσφορία, και υπάρχουν ομάδες — έγκυες, παιδιά, άτομα με ηπατική νόσο ή που λαμβάνουν ορισμένα φάρμακα — στις οποίες ο κίνδυνος αλλάζει και η απόφαση πρέπει να περάσει από έναν επαγγελματία υγείας.

Αυτή η σελίδα απαντά στις πιο συχνές απορίες για την ασφάλεια: ποιες επιδράσεις είναι αναμενόμενες, τι σημαίνει «πάρα πολύ», με τι αλληλεπιδρά και πότε να σταματήσετε. Αν ψάχνετε πληροφορίες για την αποτελεσματικότητα, δείτε το άρθρο για το πώς λειτουργεί η βαλεριάνα.

Τι λέει η έρευνα για την ασφάλεια της βαλεριάνας

Η πιο εκτενής συστηματική ανασκόπηση για το θέμα συγκέντρωσε 60 μελέτες με 6.894 συμμετέχοντες και κατέληξε ότι δεν υπήρξαν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες που να σχετίζονται με τη λήψη βαλεριάνας σε άτομα μεταξύ 7 και 80 ετών ¹. Μια προηγούμενη συστηματική ανασκόπηση, με 16 τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες με εικονικό φάρμακο δοκιμές σε 1.093 ασθενείς, υποδήλωσε ότι η βαλεριάνα μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα του ύπνου χωρίς να προκαλεί παρενέργειες, αν και οι συγγραφείς επισήμαναν σημαντικά μεθοδολογικά προβλήματα στις μελέτες και μεγάλη διακύμανση στις δόσεις και τα σκευάσματα που χρησιμοποιήθηκαν ³.

Υπάρχει, ωστόσο, ένα σήμα που αξίζει προσοχή: σε μια μετα-ανάλυση 14 τυχαιοποιημένων δοκιμών με 1.602 συμμετέχοντες με αϋπνία, ο αριθμός ανεπιθύμητων ενεργειών ανά άτομο ήταν μεγαλύτερος στην ομάδα της βαλεριάνας από ό,τι στην ομάδα του εικονικού φαρμάκου ⁴. Αυτό δεν δείχνει σοβαρότητα — δείχνει ότι η βαλεριάνα δεν είναι «ουδέτερη» και ότι ορισμένοι χρήστες αισθάνονται επιδράσεις. Μια ανασκόπηση-ομπρέλα, που ανέλυσε μόνο συστηματικές ανασκοπήσεις, ενίσχυσε ότι το προφίλ ασφάλειας είναι καλό, αλλά ότι η αποτελεσματικότητα για την αϋπνία δεν έχει αποδειχθεί ⁵.

Ποιες παρενέργειες είναι πιο συχνές

Οι επιδράσεις που περιγράφονται στη βιβλιογραφία και στις κλινικές αναφορές είναι, ως επί το πλείστον, ήπιες και αναστρέψιμες:

• Υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας, ειδικά αν η λήψη γίνεται το πρωί ή αν το άτομο είναι ευαίσθητο στην κατασταλτική δράση.
• Ζάλη ή αίσθημα ελαφριάς κεφαλής.
• Πονοκέφαλος.
• Γαστρεντερική δυσφορία — ναυτία, αέρια, αίσθημα βάρους στο στομάχι.
• Ξηροστομία.

Μια τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο δοκιμή με 102 εθελοντές αξιολόγησε ειδικά την επίδραση 600 mg εκχυλίσματος ρίζας βαλεριάνας στην αντίδραση, την εγρήγορση και τη συγκέντρωση. Ούτε μία εφάπαξ δόση το βράδυ ούτε 14 ημέρες λήψης επηρέασαν σημαντικά αυτές τις ικανότητες ⁶. Αυτό είναι καθησυχαστικό για όσους φοβούνται ότι θα είναι «θολωμένοι» την επόμενη μέρα, αλλά δεν εξαλείφει τον ατομικό κίνδυνο: αν αισθανθείτε υπνηλία, μην οδηγήσετε και μη χειριστείτε μηχανήματα μέχρι να δείτε πώς αντιδράτε.

Μια διασταυρούμενη δοκιμή με εφάπαξ δόση 1.600 mg βαλεριάνας δεν βρήκε σημαντικές διαφορές σε δοκιμασίες νηφαλιότητας ούτε σε προσομοιωτή οδήγησης, αλλά οι συγγραφείς παραδέχτηκαν ότι η μελέτη μπορεί να είχε ανεπαρκή στατιστική ισχύ για να εντοπίσει διαφορές ⁷. Δηλαδή: η έρευνα δεν δείχνει σαφή κίνδυνο για την οδήγηση, αλλά ούτε τον αποκλείει με βεβαιότητα.

«Πάρα πολύ» σημαίνει «επικίνδυνο»;

Όχι. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε μια δόση που προκαλεί δυσφορία και σε μια δόση που αποτελεί σοβαρό κίνδυνο. Η βαλεριάνα δεν έχει στενό θεραπευτικό εύρος όπως ορισμένα φάρμακα, και δεν υπάρχουν αξιόπιστες αναφορές θανάτου από βαλεριάνα μόνη της. Αυτό που υπάρχει είναι αναφορές έντονης υπνηλίας, ζάλης και κακουχίας σε άτομα που πήραν ποσότητες πολύ πάνω από τη συνιστώμενη.

Το πρακτικό πρόβλημα είναι άλλο: η ποσότητα εκχυλίσματος ποικίλλει πολύ μεταξύ προϊόντων και μεταξύ μελετών, και η ποιότητα των εκχυλισμάτων είναι ένας από τους λόγους που αναφέρονται για τα ασυνεπή αποτελέσματα ¹. Γι' αυτό, η δόση της ετικέτας είναι το όριο που πρέπει να σεβαστείτε. Αν αισθάνεστε ότι χρειάζεστε περισσότερη για να έχετε αποτέλεσμα, μην την αυξήσετε μόνοι σας — μιλήστε με έναν επαγγελματία υγείας. Το περισσότερο δεν είναι καλύτερο.

Ποιοι πρέπει να προσέχουν διπλά

Ορισμένες ομάδες δεν είναι απαραίτητα αποκλεισμένες από τη λήψη βαλεριάνας, αλλά η σχέση κινδύνου-οφέλους πρέπει να αξιολογηθεί από γιατρό ή φαρμακοποιό:

• Έγκυες και θηλάζουσες: δεν υπάρχουν αρκετά δεδομένα για να διασφαλιστεί η ασφάλεια. Η σύνεση επιβάλλει να την αποφύγετε και να μιλήσετε με έναν επαγγελματία υγείας.
• Παιδιά: η επίδραση στο αναπτυσσόμενο νευρικό σύστημα δεν έχει μελετηθεί καλά. Η μετα-ανάλυση που αξιολόγησε την ασφάλεια περιλάμβανε συμμετέχοντες από 7 ετών ¹, αλλά αυτό δεν ισοδυναμεί με παιδιατρική σύσταση. Μη δίνετε ποτέ δόσεις σε παιδιά χωρίς υπόδειξη επαγγελματία.
• Άτομα με ηπατική νόσο: η βαλεριάνα μεταβολίζεται στο ήπαρ και υπάρχουν σπάνιες περιπτώσεις ηπατικής βλάβης που σχετίζονται με τη χρήση. Αν έχετε προβλήματα με το συκώτι, μην την πάρετε χωρίς ιατρική επίβλεψη.
• Άτομα με ψυχιατρικές διαταραχές ή που λαμβάνουν ψυχοφάρμακα: η βαλεριάνα δρα στο σύστημα GABA, τον ίδιο στόχο πολλών αγχολυτικών και ορισμένων αντικαταθλιπτικών. Μην τη συνδυάσετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό που σας παρακολουθεί.
• Όσοι πρόκειται να υποβληθούν σε χειρουργική επέμβαση: ενημερώστε τον αναισθησιολόγο και συζητήστε τη διακοπή πριν από την επέμβαση.

Αν παίρνετε βαλεριάνα και πρόκειται να υποβληθείτε σε χειρουργική επέμβαση, η συνετή σύσταση είναι να διακόψετε το συμπλήρωμα τουλάχιστον δύο εβδομάδες πριν και να ενημερώσετε τον αναισθησιολόγο, καθώς μπορεί να υπάρξει αλληλεπίδραση με την αναισθησία και με τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται κατά τη διάρκεια της επέμβασης.

Αν είστε έγκυος ή θηλάζετε, δείτε επίσης το ειδικό άρθρο για τη βαλεριάνα στην εγκυμοσύνη.

Αλληλεπιδράσεις με φάρμακα: τι γνωρίζουμε

Η βαλεριάνα δεν αλληλεπιδρά με τα πάντα, αλλά υπάρχουν αλληλεπιδράσεις με κλινική σημασία. Οι πιο σημαντικές αφορούν ουσίες που δρουν επίσης στο κεντρικό νευρικό σύστημα ή που μεταβολίζονται από το ήπαρ:

• Ηρεμιστικά και αγχολυτικά (βενζοδιαζεπίνες, ζολπιδέμη και άλλα υπνωτικά): το άθροισμα των επιδράσεων μπορεί να προκαλέσει υπερβολική υπνηλία και δυσκολία στο ξύπνημα.
• Αντικαταθλιπτικά, ειδικά αυτά που επηρεάζουν τη σεροτονίνη ή το GABA: το αποτέλεσμα μπορεί να είναι απρόβλεπτο.
• Φάρμακα για την αρτηριακή πίεση: η βαλεριάνα μπορεί να μειώσει την πίεση, και το άθροισμα με αντιυπερτασικά μπορεί να προκαλέσει ζάλη.
• Αλκοόλ: ενισχύει την κατασταλτική δράση. Αποφύγετε τον συνδυασμό.
• Φάρμακα που μεταβολίζονται από το ήπαρ: η βαλεριάνα μπορεί να επηρεάσει τα ηπατικά ένζυμα, αλλάζοντας την ταχύτητα με την οποία επεξεργάζονται άλλα φάρμακα.

Αν παίρνετε κάποιο φάρμακο, μιλήστε με τον φαρμακοποιό πριν ξεκινήσετε. Υπάρχουν περισσότερες λεπτομέρειες στο άρθρο για τη βαλεριάνα και τις αλληλεπιδράσεις με φάρμακα.

Σημάδια συναγερμού: πότε να σταματήσετε και να ζητήσετε βοήθεια

Οι περισσότερες επιδράσεις είναι ακίνδυνες, αλλά υπάρχουν σημάδια που δεν πρέπει να αγνοηθούν. Αν αισθανθείτε κάποιο από αυτά, σταματήστε να την παίρνετε και επικοινωνήστε με γιατρό:

• Ίκτερος — κιτρινισμένο δέρμα ή μάτια, σκούρα ούρα, ανοιχτόχρωμα κόπρανα.
• Έντονο αίσθημα παλμών ή ακανόνιστος καρδιακός παλμός.
• Σύγχυση, αποπροσανατολισμός ή δυσκολία στην ομιλία.
• Δυσκολία στην αναπνοή ή αίσθημα σφιξίματος στο στήθος.
• Αλλεργική αντίδραση — εξάνθημα, έντονη φαγούρα, πρήξιμο στο πρόσωπο ή στα χείλη.
• Υπερβολική υπνηλία που δεν υποχωρεί, ακόμη και ώρες μετά το ξύπνημα.

Αυτά τα συμπτώματα είναι σπάνια, αλλά αν εμφανιστούν μην περιμένετε να περάσουν. Πάρτε το προϊόν μαζί σας όταν ζητήσετε βοήθεια.

Και αν πάρετε βαλεριάνα σε ζελεδάκια;

Δεν υπάρχουν μελέτες που να συγκρίνουν άμεσα ζελεδάκια με δισκία ή κάψουλες βαλεριάνας, επομένως δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι ισοδύναμα ή ανώτερα. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι η δραστική ουσία είναι η ίδια και ότι η μορφή έχει τις δικές της πρακτικές παραμέτρους.

Τα ζελεδάκια περιέχουν συνήθως σάκχαρα ή πολυόλες. Οι πολυόλες, όπως η μαλτιτόλη, μπορούν να προκαλέσουν γαστρεντερική δυσφορία όταν καταναλώνονται σε υπερβολική ποσότητα — μια επίδραση που μπορεί να συγχυστεί με αυτήν της ίδιας της βαλεριάνας. Αν έχετε διαβήτη ή ελέγχετε το βάρος σας, ελέγξτε την ετικέτα. Και επειδή μασιούνται, η επαφή με τα δόντια είναι μεγαλύτερη: αν τα παίρνετε κάθε βράδυ, βουρτσίστε τα δόντια σας μετά.

Επιπλέον, η δόση ανά ζελεδάκι είναι σταθερή και η γεύση κάνει εύκολο να φάτε ένα παραπάνω. Αντισταθείτε. Φυλάξτε το βάζο μακριά από τα παιδιά: τα ζελεδάκια μοιάζουν με γλυκά και ένα παιδί μπορεί να φάει αρκετά χωρίς να το καταλάβει. Αν συμβεί αυτό, επικοινωνήστε αμέσως με γιατρό, φαρμακοποιό ή το κέντρο δηλητηριάσεων.

Αν υποψιάζεστε τυχαία υπερβολική λήψη από παιδί, μην περιμένετε να δείτε τι θα συμβεί: επικοινωνήστε αμέσως με τον γιατρό σας, τον φαρμακοποιό ή το κέντρο δηλητηριάσεων.

Αν ψάχνετε ένα προϊόν της σειράς, μπορείτε να εξερευνήσετε τα ζελεδάκια βαλεριάνας ή την κατηγορία ύπνος και χαλάρωση. Διαβάζετε πάντα την ετικέτα: η ποσότητα εκχυλίσματος ποικίλλει μεταξύ των εμπορικών σημάτων.

Τι δεν γνωρίζουμε ακόμη

Η βαλεριάνα χρησιμοποιείται εδώ και αιώνες, αλλά η σύγχρονη έρευνα έχει κενά που είναι έντιμο να αναγνωρίσουμε.

Δεν γνωρίζουμε ποια είναι η ιδανική δόση για κάθε άτομο. Οι μελέτες χρησιμοποιούν διαφορετικά εκχυλίσματα, με διαφορετικές συγκεντρώσεις δραστικών ενώσεων, γεγονός που καθιστά δύσκολη τη σύγκριση των αποτελεσμάτων — και αυτή η μεταβλητότητα αναφέρεται ως μία από τις αιτίες των ασυνεπών αποτελεσμάτων ¹. Επίσης, δεν γνωρίζουμε αν η παρατεταμένη χρήση για μήνες ή χρόνια είναι ασφαλής: οι περισσότερες δοκιμές καλύπτουν εβδομάδες, όχι δεκαετίες. Και το πλήρες φάσμα των αλληλεπιδράσεων με φάρμακα είναι άγνωστο· αυτές που έχουν εντοπιστεί είναι οι πιο πιθανές, όχι οι μόνες.

Αυτές οι αβεβαιότητες δεν κάνουν τη βαλεριάνα επικίνδυνη. Κάνουν απαραίτητη τη χρήση της με σεβασμό, όπως κάθε ουσία με βιολογικές επιδράσεις.

Μύθοι και αλήθειες για την ασφάλεια της βαλεριάνας

Ισχυρισμός	Τι δείχνει η έρευνα
«Είναι ένα ήπιο ηρεμιστικό, σχεδόν ομοιοπαθητικό»	Λάθος. Δρα στο σύστημα GABA, τον ίδιο στόχο πολλών αγχολυτικών, και έχει μετρήσιμες επιδράσεις 8.
«Λειτουργεί για όλους»	Λάθος. Τα αποτελέσματα των μελετών είναι ανάμεικτα και ένα μέρος των ανθρώπων δεν αισθάνεται διαφορά 2.
«Προκαλεί εθισμό όπως μια βενζοδιαζεπίνη»	Δεν υπάρχουν ενδείξεις σωματικής ή ψυχολογικής εξάρτησης με αυτή την έννοια. Υπάρχουν αναφορές συμπτωμάτων μετά τη διακοπή παρατεταμένης χρήσης, αλλά τα δεδομένα είναι περιορισμένα.
«Αλληλεπιδρά με φάρμακα»	Αλήθεια. Οι πιο σημαντικές αλληλεπιδράσεις είναι με ηρεμιστικά, αντικαταθλιπτικά, αντιυπερτασικά και αλκοόλ.
«Είναι φυσική, άρα δεν κάνει κακό»	Λάθος. Το «φυσικό» δεν είναι συνώνυμο του ακίνδυνου. Η βαλεριάνα έχει βιοδραστικές ενώσεις και μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες.
«Η έρευνα είναι στέρεη»	Εν μέρει. Υπάρχουν μελέτες που υποδηλώνουν υποκειμενική βελτίωση της ποιότητας του ύπνου, αλλά η αποτελεσματικότητα για την αϋπνία δεν έχει αποδειχθεί 5.

Τι να κάνετε στη συνέχεια

Αν σκέφτεστε να πάρετε βαλεριάνα, ξεκινήστε μιλώντας με τον φαρμακοποιό ή τον γιατρό σας, ειδικά αν παίρνετε φάρμακα, έχετε χρόνια πάθηση ή είστε έγκυος ή θηλάζετε. Διαβάστε την ετικέτα του προϊόντος, σεβαστείτε τη συνιστώμενη δόση και παρατηρήστε πώς αισθάνεστε τις πρώτες εβδομάδες. Αν παρατηρήσετε επίμονες επιδράσεις ή κάποιο σημάδι συναγερμού, σταματήστε και ζητήστε βοήθεια.

Η βαλεριάνα είναι ένα εργαλείο, όχι μαγική λύση. Ο καλός ύπνος εξαρτάται από πολλούς παράγοντες — ρουτίνα, περιβάλλον, στρες, διατροφή και σωματική δραστηριότητα. Αν η βαλεριάνα βοηθά, εντάξει. Αν δεν βοηθά, μην επιμένετε: υπάρχουν άλλες επιλογές και ένας επαγγελματίας μπορεί να σας καθοδηγήσει. Για να καταλάβετε καλύτερα τι λέει η επιστήμη για την αποτελεσματικότητα, δείτε το άρθρο για τα οφέλη της βαλεριάνας.

Συχνές ερωτήσεις

Η βαλεριάνα κάνει κακό στο συκώτι;

Υπάρχουν σπάνιες περιπτώσεις ηπατικής βλάβης που σχετίζονται με τη χρήση βαλεριάνας, αλλά οι περισσότερες ανασκοπήσεις δεν εντόπισαν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες. Αν έχετε ηπατική νόσο ή παίρνετε φάρμακα που μεταβολίζονται από το ήπαρ, μιλήστε με γιατρό πριν την πάρετε. Σημάδια όπως κιτρινισμένο δέρμα ή μάτια απαιτούν άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Μπορώ να παίρνω βαλεριάνα κάθε μέρα;

Οι περισσότερες μελέτες αξιολογούν σύντομα χρονικά διαστήματα, εβδομάδων, και δεν υπάρχουν στέρεα δεδομένα για χρήση επί μήνες ή χρόνια. Αν σκοπεύετε να την παίρνετε συνεχώς, είναι συνετό να μιλήσετε με έναν επαγγελματία υγείας και να κάνετε διαλείμματα. Μην αυξήσετε τη δόση μόνοι σας αν αισθάνεστε ότι το αποτέλεσμα μειώνεται.

Η βαλεριάνα προκαλεί υπνηλία την επόμενη μέρα;

Σε μια δοκιμή με 102 εθελοντές, ούτε μία εφάπαξ δόση 600 mg το βράδυ ούτε 14 ημέρες λήψης επηρέασαν σημαντικά την αντίδραση, την εγρήγορση και τη συγκέντρωση. Παρόλα αυτά, η ατομική ανταπόκριση ποικίλλει: αν αισθανθείτε υπνηλία, μην οδηγήσετε και μη χειριστείτε μηχανήματα μέχρι να δείτε πώς αντιδράτε.

Η βαλεριάνα αλληλεπιδρά με το αλκοόλ;

Ναι. Το αλκοόλ ενισχύει την κατασταλτική δράση της βαλεριάνας και ο συνδυασμός μπορεί να προκαλέσει υπερβολική υπνηλία και έλλειψη συντονισμού. Το πιο συνετό είναι να αποφεύγετε το αλκοόλ τις βραδιές που παίρνετε βαλεριάνα.

Η βαλεριάνα είναι ασφαλής στην εγκυμοσύνη και τον θηλασμό;

Δεν υπάρχουν αρκετά δεδομένα για να διασφαλιστεί η ασφάλεια σε αυτές τις περιόδους. Η συνετή σύσταση είναι να την αποφύγετε και να μιλήσετε με έναν επαγγελματία υγείας πριν πάρετε οποιοδήποτε συμπλήρωμα με βαλεριάνα. Το ίδιο ισχύει για τα παιδιά, στα οποία δεν πρέπει να δίνονται δόσεις χωρίς ιατρική υπόδειξη.

Η βαλεριάνα προκαλεί εθισμό;

Δεν υπάρχουν ενδείξεις σωματικής ή ψυχολογικής εξάρτησης όπως αυτή που παρατηρείται με οπιοειδή ή βενζοδιαζεπίνες. Υπάρχουν αναφορές συμπτωμάτων μετά τη διακοπή παρατεταμένης χρήσης, αλλά τα δεδομένα είναι περιορισμένα. Αν την παίρνετε για μεγάλο διάστημα, μειώστε σταδιακά και μιλήστε με έναν επαγγελματία αν παρατηρήσετε συμπτώματα.