Μαγνήσιο: κάνει κακό; Παρενέργειες και πραγματικοί κίνδυνοι

Για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες, η λήψη μαγνησίου εντός των συνιστώμενων ποσοτήτων δεν κάνει κακό. Οι πιο συχνές παρενέργειες είναι πεπτικές — μαλακά κόπρανα, διάρροια ή κοιλιακή δυσφορία — και συνήθως υποχωρούν όταν προσαρμόζεται η δόση ή όταν το συμπλήρωμα λαμβάνεται με φαγητό. Ο σοβαρός κίνδυνος υπάρχει, αλλά είναι σπάνιος και εμφανίζεται κυρίως σε πολύ υψηλές δόσεις ή σε άτομα με νεφρική νόσο, που αποβάλλουν το μαγνήσιο με δυσκολία ¹.

Η ερώτηση «κάνει κακό;» έχει, επομένως, τρεις πρακτικές απαντήσεις: όχι, αν είστε υγιής ενήλικας και τηρείτε την ετικέτα· ίσως, αν έχετε κάποια κατάσταση υγείας ή παίρνετε φάρμακα που αλληλεπιδρούν· και ναι, αν συσσωρεύετε υψηλές δόσεις από πολλά προϊόντα ταυτόχρονα. Αυτός ο οδηγός εξηγεί πού βρίσκεται το όριο μεταξύ μιας ασφαλούς χρήσης και ενός αποτρέψιμου κινδύνου.

Τι σημαίνει «πάρα πολύ» μαγνήσιο;

Υπάρχει διαφορά μεταξύ του ανώτερου ανεκτού ορίου — της μέγιστης ποσότητας που οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να λαμβάνουν καθημερινά χωρίς ανεπιθύμητες ενέργειες — και μιας τοξικής δόσης. Το πρώτο είναι μια τιμή ασφαλείας, όχι διατροφικός στόχος. Πάνω από αυτό, αυξάνονται κυρίως τα πεπτικά συμπτώματα· πολύ πάνω, και σε ευάλωτα άτομα, ο κίνδυνος μπορεί να είναι σοβαρός. Η κλινική ανασκόπηση για τις θεραπευτικές χρήσεις του μαγνησίου περιγράφει ότι, αν και είναι ασφαλές σε επιλεγμένους ασθενείς και σε κατάλληλες δόσεις, μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες και ακόμη και θάνατο σε υψηλές δόσεις, και ότι πρέπει να χρησιμοποιείται με προσοχή σε άτομα με νεφρική νόσο, επειδή αποβάλλεται από τους νεφρούς ¹.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι η τοξικότητα από μαγνήσιο είναι σπάνια και σχεδόν πάντα σχετίζεται με συμπυκνωμένα συμπληρώματα ή με ειδικές κλινικές καταστάσεις, όχι με τη συνήθη διατροφή. Αν παίρνετε ένα κανονικό συμπλήρωμα και ακολουθείτε τις οδηγίες της ετικέτας, βρίσκεστε μακριά από μια επικίνδυνη δόση. Το πιο συνηθισμένο λάθος είναι να προσθέτετε πολλά προϊόντα με μαγνήσιο — για παράδειγμα, μια πολυβιταμίνη, ένα μεμονωμένο συμπλήρωμα και ένα εμπλουτισμένο ρόφημα — χωρίς να το καταλάβετε.

Ποιες παρενέργειες είναι πιο συχνές (και τι να κάνετε)

Οι πιο συχνές παρενέργειες είναι γαστρεντερικές και, στις περισσότερες περιπτώσεις, ακίνδυνες: μαλακά κόπρανα, διάρροια, ναυτία ή κοιλιακή δυσφορία. Συμβαίνει επειδή το μαγνήσιο που δεν απορροφάται παραμένει στο έντερο και έλκει νερό, επιταχύνοντας τη διέλευση. Δεν είναι επικίνδυνο, αλλά είναι ενοχλητικό. Αν το αισθανθείτε, μειώστε τη δόση, μοιράστε την κατά τη διάρκεια της ημέρας ή πάρτε το συμπλήρωμα με ένα γεύμα. Αυτά τα συμπτώματα συνήθως υποχωρούν όταν το σώμα συνηθίσει ή όταν προσαρμόσετε τη λήψη.

Υπάρχει επίσης διαφορά μεταξύ των μορφών μαγνησίου. Μια συστηματική ανασκόπηση 14 μελετών που συνέκριναν τη βιοδιαθεσιμότητα διαφορετικών μορφών κατέληξε ότι οι ανόργανες μορφές φαίνεται να είναι λιγότερο βιοδιαθέσιμες από τις οργανικές, και ότι το ποσοστό απορρόφησης εξαρτάται από τη δόση ². Αυτό βοηθά να εξηγηθεί γιατί μερικοί άνθρωποι ανέχονται καλύτερα κάποιες μορφές από άλλες, αν και η απόκριση ποικίλλει από άτομο σε άτομο.

Ποιοι πρέπει να μιλήσουν με επαγγελματία πριν πάρουν

Υπάρχουν ομάδες για τις οποίες το μαγνήσιο δεν είναι αυτόματα ασφαλές. Τα άτομα με νεφρική νόσο μπορεί να δυσκολεύονται να αποβάλουν την περίσσεια, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνα επίπεδα στο αίμα ¹. Όσοι έχουν καρδιακά προβλήματα, όπως καρδιακό αποκλεισμό, θα πρέπει επίσης να προσέχουν. Οι έγκυες, οι θηλάζουσες και τα άτομα με χρόνιες παθήσεις ή τακτική φαρμακευτική αγωγή θα πρέπει να συμβουλεύονται τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό πριν ξεκινήσουν οποιοδήποτε συμπλήρωμα. Δεν είναι ότι απαγορεύεται — είναι ότι η απόφαση πρέπει να είναι ατομική και ενημερωμένη.

Μια ιδιαίτερη περίπτωση είναι τα παιδιά. Τα ζελεδάκια μαγνησίου για παιδιά έχουν δικές τους δόσεις και ειδικές προειδοποιήσεις, και δεν πρέπει ποτέ να χορηγούνται χωρίς υπόδειξη και επίβλεψη ενήλικα. Αν έχετε αμφιβολίες για την καταλληλότητα σε ένα παιδί, μιλήστε με τον παιδίατρο ή τον φαρμακοποιό.

Αλληλεπιδράσεις με φάρμακα: τι δείχνουν τα στοιχεία

Το μαγνήσιο μπορεί να επηρεάσει την απορρόφηση ορισμένων φαρμάκων. Τα αντιβιοτικά των κατηγοριών τετρακυκλινών και κινολονών και τα διφωσφονικά που χρησιμοποιούνται στην οστεοπόρωση είναι κλασικά παραδείγματα: το μαγνήσιο δεσμεύεται με αυτά στο έντερο και μπορεί να μειώσει την αποτελεσματικότητά τους. Η συνήθης λύση είναι να μεσολαβεί χρονικό διάστημα — να παίρνετε το μαγνήσιο μερικές ώρες πριν ή μετά το φάρμακο. Υπάρχουν επίσης πιο λεπτές αλληλεπιδράσεις με ορισμένα φάρμακα για την αρτηριακή πίεση, διουρητικά και ορισμένα μυοχαλαρωτικά, όπου η δόση μπορεί να χρειάζεται προσαρμογή. Δεν είναι λόγος να αποφεύγετε το μαγνήσιο, αλλά είναι λόγος να ενημερώσετε τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό ότι το παίρνετε.

Σημάδια συναγερμού: πότε να σταματήσετε και να ζητήσετε βοήθεια

Υπάρχει σαφής διαφορά μεταξύ μιας ενοχλητικής παρενέργειας και ενός σημάδι συναγερμού. Η ήπια διάρροια δεν είναι επείγον. Αλλά αν έχετε επίμονους εμετούς, ασυνήθιστη μυϊκή αδυναμία, δυσκολία στην αναπνοή, ακανόνιστο καρδιακό παλμό ή έντονη ζάλη, σταματήστε να το παίρνετε και αναζητήστε επαγγελματία υγείας. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να υποδεικνύουν πολύ υψηλό επίπεδο μαγνησίου στο αίμα, το οποίο είναι σπάνιο αλλά σοβαρό. Θα πρέπει επίσης να ζητήσετε βοήθεια αν παρατηρήσετε ότι ένα φάρμακο που παίρνετε έχει πάψει να δρα — για παράδειγμα, αν η αρτηριακή πίεση ανέβηκε. Μην περιμένετε να περάσει.

Τι αλλάζουν τα ζελεδάκια (και τι όχι)

Τα ζελεδάκια είναι ένας βολικός τρόπος λήψης μαγνησίου, αλλά έχουν τις δικές τους παραμέτρους. Επειδή είναι μασώμενα και γευστικά, μερικοί τα αντιμετωπίζουν σαν καραμέλες. Δεν είναι. Κρατήστε τα μακριά από τα παιδιά — ένα παιδί που θα φάει πολλά μπορεί να έχει ακούσια υπερδοσολογία, και αυτό είναι επείγον. Αν συμβεί, επικοινωνήστε αμέσως με τον γιατρό, τον φαρμακοποιό ή το κέντρο πληροφοριών δηλητηριάσεων.

Ένα άλλο ζήτημα είναι η περιεκτικότητα σε πολυόλες. Πολλά ζελεδάκια χρησιμοποιούν μαλτιτόλη ή άλλες πολυόλες ως γλυκαντικό· η υπερβολική κατανάλωση μπορεί να έχει καθαρτική δράση, όπως άλλωστε αναφέρεται στις προειδοποιήσεις των ετικετών. Αν αυτό είναι σημαντικό για εσάς, ελέγξτε την ετικέτα. Και θυμηθείτε: η μορφή δεν αλλάζει τη δόση μαγνησίου. Η ποσότητα που λαμβάνετε είναι αυτό που μετράει. Αν φάτε δύο ζελεδάκια για να αναπληρώσετε ένα που ξεχάσατε, παίρνετε διπλή δόση — και οι πεπτικές παρενέργειες εμφανίζονται με τον ίδιο τρόπο.

Στα Ζελεδάκια με Μαγνήσιο της TuttiBear, η δόση ανά μερίδα είναι 2 ζελεδάκια, που παρέχουν 50,4 mg μαγνησίου (13% της ημερήσιας τιμής αναφοράς) και 1,4 mg βιταμίνης B6 (100% της ημερήσιας τιμής αναφοράς). Ο τρόπος χρήσης που αναφέρεται είναι να μασάτε 2 ζελεδάκια την ημέρα, κατά προτίμηση μετά από γεύμα, χωρίς να υπερβαίνετε τη συνιστώμενη ημερήσια δόση. Η ετικέτα προειδοποιεί επίσης ότι το προϊόν περιέχει πολυόλες και ότι η υπερβολική κατανάλωση μπορεί να έχει καθαρτική δράση· σε περίπτωση εγκυμοσύνης, θηλασμού, ασθένειας ή λήψης φαρμάκων, θα πρέπει να συμβουλευτείτε επαγγελματία υγείας πριν από την κατανάλωση.

Για να κατανοήσετε καλύτερα τις διαφορές μεταξύ μορφών, μπορείτε να διαβάσετε μαγνήσιο σε ζελεδάκια ή ταμπλέτες: τι να επιλέξετε.

Μαγνήσιο: μύθοι και αλήθειες

Υπάρχει μεγάλη σύγχυση γύρω από το μαγνήσιο. Ένας κοινός μύθος είναι ότι λύνει τα πάντα — αϋπνία, στρες, μυϊκούς πόνους, κόπωση. Το μαγνήσιο συμμετέχει σε εκατοντάδες διαδικασίες στο σώμα και η έλλειψη μπορεί να συμβάλει σε προβλήματα ύπνου ή μυϊκής έντασης, αλλά η λήψη μαγνησίου δεν είναι μαγικό ραβδί. Αν τα επίπεδά σας είναι φυσιολογικά, ένα συμπλήρωμα πιθανότατα δεν θα κάνει μεγάλη διαφορά. Ένας άλλος μύθος είναι ότι είναι εντελώς ακίνδυνο επειδή είναι φυσικό. Το φυσικό δεν σημαίνει αβλαβές: σε υψηλές δόσεις, μπορεί να προκαλέσει προβλήματα ¹.

Υπάρχει επίσης η ιδέα ότι όλο το μαγνήσιο είναι ίδιο. Δεν είναι: οι μορφές διαφέρουν στην απορρόφηση και στην πεπτική ανοχή ², αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η μία είναι θαυματουργή και η άλλη άχρηστη. Η επιλογή εξαρτάται από τον στόχο και την ατομική ευαισθησία. Και η πιο σημαντική αλήθεια είναι ότι η επιστημονική τεκμηρίωση είναι ισχυρή σε ορισμένους τομείς και αδύναμη σε άλλους. Αυτό που γνωρίζουμε με βεβαιότητα είναι ότι η έλλειψη είναι επιβλαβής και ότι η διόρθωσή της φέρνει οφέλη. Αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι αν η λήψη συμπληρώματος σε περίσσεια, χωρίς έλλειψη, προσφέρει κάποιο όφελος — πιθανόν όχι, και μπορεί να προκαλέσει δυσφορία. Για περισσότερα, δείτε μαγνήσιο: τι προσφέρει πραγματικά και τι δείχνει η επιστήμη.

Τι λέει η έρευνα για συγκεκριμένες χρήσεις

Είναι χρήσιμο να ξεχωρίσουμε τι δείχνουν οι μελέτες σε συγκεκριμένους τομείς, γιατί η απάντηση στο «κάνει κακό;» εξαρτάται και από τον σκοπό για τον οποίο το παίρνετε.

Ύπνος

Μια μετα-ανάλυση 3 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων δοκιμών με εικονικό φάρμακο, σε 151 ηλικιωμένους ενήλικες με αϋπνία, βρήκε μείωση της καθυστέρησης έναρξης του ύπνου κατά περίπου 17 λεπτά και αύξηση του συνολικού χρόνου ύπνου κατά περίπου 16 λεπτά με τη λήψη από του στόματος μαγνησίου, σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο ³. Είναι ενθαρρυντικά αποτελέσματα, αλλά περιορίζονται σε έναν συγκεκριμένο πληθυσμό — ηλικιωμένους ενήλικες με αϋπνία — και σε λίγες μελέτες. Σε μια ευρύτερη συστηματική ανασκόπηση, που περιλάμβανε 9 μελέτες (συγχρονικές, μελέτες κοόρτης και τυχαιοποιημένες δοκιμές) σε ενήλικες, οι παρατηρησιακές μελέτες έδειξαν συσχέτιση μεταξύ της κατάστασης μαγνησίου και της ποιότητας του ύπνου, αλλά η παρεμβατική τεκμηρίωση είναι ακόμη περιορισμένη ⁴. Αυτό σημαίνει ότι το μαγνήσιο μπορεί να βοηθήσει κάποιους ανθρώπους με δυσκολία στον ύπνο, αλλά δεν είναι καθολική λύση.

Μυϊκές κράμπες

Οι μυϊκές κράμπες είναι συχνές και συχνά συνδέονται με την εγκυμοσύνη, την προχωρημένη ηλικία, την άσκηση ή νευρομυϊκές παθήσεις. Μια ανασκόπηση Cochrane αξιολόγησε τα αποτελέσματα της συμπληρωματικής λήψης μαγνησίου σε σύγκριση με εικονικό φάρμακο ή καμία θεραπεία σε άτομα με κράμπες, αλλά η αποτελεσματικότητα για αυτόν τον σκοπό παραμένει ασαφής ⁵. Δηλαδή, το μαγνήσιο διαφημίζεται συχνά για την πρόληψη κραμπών, αλλά η τεκμηρίωση δεν είναι αρκετά ισχυρή ώστε να εγγυάται ότι λειτουργεί σε όλες τις περιπτώσεις.

Άγχος και στρες

Μια συστηματική ανασκόπηση 18 μελετών εξέτασε την επίδραση της συμπληρωματικής λήψης μαγνησίου σε υποκειμενικές μετρήσεις άγχους και στρες. Οι μελέτες στρατολόγησαν άτομα με προηγούμενη ευαλωτότητα — ήπιο άγχος, προεμμηνορροϊκό σύνδρομο, μετά τον τοκετό και υπέρταση — και κάποιες ανέφεραν θετικές επιδράσεις στο υποκειμενικό άγχος, αν και μετά τον τοκετό το μαγνήσιο δεν είχε επίδραση· η τεκμηρίωση είναι ενδεικτική και όχι οριστική ⁶. Δεν υπάρχουν δεδομένα που να επιτρέπουν να πούμε ότι το μαγνήσιο θεραπεύει το άγχος ή το στρες, και η ερμηνεία πρέπει να είναι προσεκτική.

Μυϊκοί πόνοι μετά την άσκηση

Μια συστηματική ανασκόπηση του 2024 εξέτασε τις επιδράσεις της συμπληρωματικής λήψης μαγνησίου στους μυϊκούς πόνους μετά από διαφορετικούς τύπους σωματικής δραστηριότητας. Μόνο 4 μελέτες πληρούσαν τα κριτήρια επιλεξιμότητας, γεγονός που δείχνει ότι η τεκμηρίωση είναι περιορισμένη και ότι ο τύπος, ο χρόνος και η δόση του μαγνησίου δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί καλά ⁷.

Δόσεις μελετών vs. δόση στην ετικέτα

Όταν διαβάζετε ότι μια μελέτη χρησιμοποίησε μια συγκεκριμένη δόση, είναι σημαντικό να μην το μπερδέψετε με οδηγία λήψης. Οι δόσεις που μελετήθηκαν επιλέχθηκαν για να απαντήσουν σε ένα επιστημονικό ερώτημα και δεν λαμβάνουν υπόψη την ατομική σας περίπτωση. Για παράδειγμα, στη δοκιμή για την κατάθλιψη με μαγνήσιο, οι συμμετέχοντες έλαβαν 248 mg στοιχειακού μαγνησίου την ημέρα για 6 εβδομάδες ⁸ — μια τιμή πολύ υψηλότερη από αυτή που παρέχει μια μερίδα 2 ζελεδάκια της TuttiBear, που δίνει 50,4 mg. Αυτό δεν σημαίνει ότι μια υψηλότερη δόση είναι καλύτερη ή χειρότερη· σημαίνει μόνο ότι τα πλαίσια είναι διαφορετικά. Για καθοδήγηση σχετικά με την κατάλληλη ποσότητα για κάθε άτομο, δείτε μαγνήσιο δόση ημερησίως: πόσο να παίρνετε την ημέρα και πώς να το πετύχετε.

Τι δεν γνωρίζουμε ακόμη

Υπάρχουν ερωτήματα για το μαγνήσιο στα οποία δεν έχουμε ακόμη οριστική απάντηση. Η βέλτιστη δόση για κάθε άτομο ποικίλλει ανάλογα με την ηλικία, το φύλο, τη διατροφή και τη γενετική, και δεν υπάρχει ένας ενιαίος κανόνας. Επίσης, δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν η συνεχής λήψη μαγνησίου, σε μέτριες δόσεις, έχει άγνωστες μακροπρόθεσμες επιπτώσεις — οι περισσότερες μελέτες είναι βραχυπρόθεσμες. Και, παρόλο που μιλάμε πολύ για το μαγνήσιο και τον ύπνο ή το άγχος, η τεκμηρίωση είναι περιορισμένη: μια μετα-ανάλυση σε ηλικιωμένους ενήλικες με αϋπνία βρήκε οφέλη στον ύπνο, και η ανασκόπηση για το άγχος είναι ενδεικτική αλλά όχι οριστική ³⁶. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν λειτουργεί για εσάς· σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εγγυήσεις. Η επιστήμη εξελίσσεται, και η καλύτερη στάση είναι ο ενημερωμένος σκεπτικισμός.

Τι να κάνετε στη συνέχεια

Αν σκέφτεστε να πάρετε μαγνήσιο, το πρώτο βήμα δεν είναι να αγοράσετε ένα συμπλήρωμα. Είναι να αξιολογήσετε αν το χρειάζεστε πραγματικά. Κοιτάξτε τη διατροφή σας: τρώτε ξηρούς καρπούς, όσπρια, πράσινα φυλλώδη λαχανικά, δημητριακά ολικής άλεσης; Αν ναι, πιθανότατα λαμβάνετε ήδη αρκετό μαγνήσιο. Αν όχι, ή αν έχετε συμπτώματα που σας ανησυχούν, μιλήστε με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό σας. Μπορούν να αξιολογήσουν την κατάστασή σας, να εντοπίσουν πιθανές αλληλεπιδράσεις και να συστήσουν μια κατάλληλη δόση, αν χρειάζεται. Αν ήδη παίρνετε μαγνήσιο και πάει καλά, συνεχίστε. Αν έχετε αμφιβολίες ή ανεπιθύμητες ενέργειες, μην τις αγνοείτε. Το μαγνήσιο είναι ένα απαραίτητο θρεπτικό συστατικό, αλλά δεν είναι παιχνίδι. Όταν χρησιμοποιείται με σεβασμό — στη σωστή δόση, για το σωστό άτομο, με τη σωστή επίβλεψη — είναι ασφαλές και χρήσιμο. Για να μάθετε περισσότερα για τον ρόλο του μαγνησίου στον οργανισμό, δείτε πώς λειτουργεί το μαγνήσιο στον οργανισμό και τη σελίδα του συστατικού μαγνήσιο.

Συχνές ερωτήσεις

Το μαγνήσιο κάθε μέρα κάνει κακό;

Για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες, όχι. Εντός των συνιστώμενων δόσεων, το μαγνήσιο είναι καλά ανεκτό. Ο κίνδυνος αυξάνεται με πολύ υψηλές δόσεις ή σε άτομα με νεφρική νόσο, που πρέπει να μιλήσουν με τον γιατρό πριν το πάρουν.

Ποιες είναι οι πιο συχνές παρενέργειες του μαγνησίου;

Οι πιο συχνές είναι πεπτικές: μαλακά κόπρανα, διάρροια, ναυτία ή κοιλιακή δυσφορία. Συνήθως υποχωρούν με μείωση της δόσης, κατανομή της κατά τη διάρκεια της ημέρας ή λήψη του συμπληρώματος με φαγητό.

Το μαγνήσιο αλληλεπιδρά με φάρμακα;

Μπορεί να επηρεάσει την απορρόφηση ορισμένων αντιβιοτικών (τετρακυκλίνες και κινολόνες) και διφωσφονικών, γι' αυτό συνιστάται να μεσολαβεί χρονικό διάστημα μεταξύ των λήψεων. Μπορεί επίσης να αλληλεπιδράσει με φάρμακα για την αρτηριακή πίεση, διουρητικά και μυοχαλαρωτικά. Ενημερώνετε πάντα τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό.

Ποιοι δεν πρέπει να παίρνουν μαγνήσιο χωρίς συμβουλή;

Άτομα με νεφρική νόσο, καρδιακά προβλήματα όπως κολποκοιλιακό αποκλεισμό, έγκυες, θηλάζουσες και όσοι λαμβάνουν τακτική φαρμακευτική αγωγή πρέπει να μιλήσουν με επαγγελματία υγείας πριν ξεκινήσουν το συμπλήρωμα.

Τα ζελεδάκια μαγνησίου μπορούν να τα πάρουν παιδιά;

Υπάρχουν ζελεδάκια με ειδικές δόσεις για παιδιά, αλλά δεν πρέπει ποτέ να δίνονται χωρίς υπόδειξη και επίβλεψη ενήλικα. Σε περίπτωση αμφιβολίας, μιλήστε με τον παιδίατρο ή τον φαρμακοποιό. Να τα φυλάσσετε πάντα μακριά από τα παιδιά.

Για πόσο καιρό μπορεί κανείς να παίρνει μαγνήσιο;

Δεν υπάρχει μία καθορισμένη διάρκεια· εξαρτάται από τον λόγο της συμπληρωματικής λήψης και την ατομική κατάσταση. Οι περισσότερες μελέτες είναι βραχυπρόθεσμες. Αν σκοπεύετε να το παίρνετε συνεχώς, καλό είναι να το αξιολογείτε περιοδικά με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό.